A Axencia Estatal de Investigación financia, a través da convocatoria Europa Excelencia 2025, PATSALES, un proxecto de Esade-Universidade Ramon Llull que analiza o impacto da transparencia nas transaccións de propiedade intelectual sobre a innovación empresarial, a libre competencia de mercado e a transferencia de coñecemento entre empresas.

Os procesos de transferencia de coñecemento son sempre complexos. Cando se logra desenvolver unha nova tecnoloxía non sempre é o investigador, o seu grupo ou a súa empresa quen leva o produto ao mercado. Moitas innovacións cambian de mans antes de converterse en produtos reais a través da compravenda ou a licenza de patentes, un mecanismo fundamental para que o coñecemento xerado en universidades, centros de investigación ou empresas innovadoras atope quen poida desenvolvelo e comercializalo. Non obstante, estas operacións adoitan producirse lonxe do foco público e, en moitos casos, descoñécese quen adquiriu unha determinada tecnoloxía e que implicacións pode ter para o futuro do sector.

Para comprender como inflúe esa falta de información na innovación, Esade-Universidade Ramon Llull lidera o proxecto PATSALES, financiado pola Axencia Estatal de Investigación (AEI) a través da convocatoria Europa Excelencia 2025. O equipo, encabezado por Georgios Chondrakis, investiga ata que punto a opacidade ou a transparencia nas transaccións de patentes (coñecer quen compra e vende unha tecnoloxía) inflúe nas decisións de empresas, investidores e innovadores e se isto pode afectar positiva ou negativamente á difusión do coñecemento, así como a modular o funcionamento dos mercados tecnolóxicos facéndoos máis ou menos eficientes e competitivos. Os resultados poderían contribuír a valorar medidas como a creación de rexistros públicos de transaccións de patentes ou novas obrigas de transparencia.

Un mercado opaco que move a innovación

Aínda que adoitan pasar desapercibidos para o gran público, os mercados de tecnoloxía desempeñan un papel esencial na economía e a transferencia do coñecemento. Grazas a eles, unha organización pode transferir unha invención a outra empresa que dispón da capacidade industrial, financeira ou comercial necesaria para levala ao mercado. Este intercambio permite que investigadores, universidades e pequenas empresas especializadas en I+D se concentren en xerar novas tecnoloxías mentres outras organizacións se encargan de desenvolvelas e facelas chegar á sociedade.

Comprender como funcionan estes mercados é precisamente o obxectivo de PATSALES. Como explica Georgios Chondrakis, trátase de “comprender mellor cal é o papel da divulgación de información nese mercado”. Aínda que as patentes son públicas e calquera persoa pode consultar a información técnica que conteñen, o investigador lembra que a identidade do propietario efectivo non sempre é coñecida. “Un dos principios fundamentais do sistema de patentes é a transparencia”, sinala, “pero o propietario dunha patente pode quedar oculto e nunca chegar a saberse quen a posúe realmente”.

Esta aparente contradición ten consecuencias importantes. Cando unha empresa adquire unha tecnoloxía estratéxica sen que o mercado o saiba, os seus competidores perden unha fonte de información que podería axudarlles a orientar as súas propias decisións de innovación. Ao mesmo tempo, manter en segredo estas operacións pode formar parte da estratexia empresarial para conservar unha vantaxe competitiva.

O exemplo do iPhone: cando unha compra cambia un mercado

Para explicar por que esta cuestión pode ter consecuencias económicas importantes, Chondrakis recorre a un dos casos máis coñecidos da historia recente da innovación: o desenvolvemento do primeiro iPhone. Antes de lanzar o dispositivo, Apple adquiriu a tecnoloxía de pantalla táctil desenvolvida pola empresa FingerWorks. A operación non transcendeu publicamente e o resto de competidores descoñecía que a compañía estaba traballando nesa dirección. Cando o iPhone chegou ao mercado en 2007, revolucionou o sector da telefonía móbil e outorgou a Apple unha vantaxe competitiva extraordinaria.

Segundo o investigador, se aquela adquisición fose pública, outras empresas poderían ter interpretado antes a estratexia tecnolóxica de Apple e acelerar o desenvolvemento de solucións similares. “Se o mercado coñecese esa operación, é moi probable que os competidores desenvolvesen tecnoloxías parecidas moito antes”, explica. Ao seu xuízo, a divulgación deste tipo de transaccións pode facilitar a difusión do coñecemento, acelerar a innovación e favorecer mercados máis competitivos, con beneficios tanto para as empresas como para os consumidores.

Non obstante, o propio proxecto parte da idea de que a resposta non é sinxela. Unha maior transparencia tamén podería ter efectos menos desexables. Se as compañías souberan que calquera adquisición estratéxica se vai facer pública de inmediato, algunhas poderían deixar de comprar determinadas tecnoloxías para evitar revelar os seus plans de innovación. Iso reduciría o dinamismo dos mercados tecnolóxicos e podería diminuír os incentivos para que investigadores e emprendedores desenvolvesen novas solucións coa expectativa de vendelas posteriormente a grandes empresas. “Desde o punto de vista teórico non está claro cal será o efecto, porque a transparencia pode achegar beneficios, pero tamén xerar custos para a innovación”, resume Chondrakis.

Un experimento pioneiro para medir o impacto da transparencia

O caso do iPhone reflicte unha das preguntas centrais do proxecto. Pode unha maior transparencia acelerar a innovación ao permitir que outras empresas identifiquen antes as tendencias tecnolóxicas? Ou, pola contra, obrigar a revelar estas operacións desincentivaría a compra de novas tecnoloxías e reduciría os incentivos para innovar?

Para responder a estas preguntas, PATSALES desenvolverá un experimento controlado aleatorizado con 210 pequenas e medianas empresas estadounidenses dos sectores farmacéutico e de semicondutores, dous ámbitos onde as patentes desempeñan un papel especialmente relevante. O planeamento inspírase nos ensaios clínicos utilizados en medicina. “En lugar de pacientes temos empresas e, en lugar dun medicamento, proporcionamos información sobre transaccións tecnolóxicas”, explica o investigador. “A idea é ofrecer esa información de forma aleatoria para observar como reaccionan as empresas e como cambia o seu comportamento”.

O equipo analizará posteriormente aspectos como as patentes que solicitan as empresas, as tecnoloxías nas que investen, a aparición de novos produtos ou a evolución das súas estratexias de investigación e desenvolvemento. Esa información complementarase con enquisas dirixidas ás compañías para coñecer como perciben a competencia, o grao de incerteza tecnolóxica ou as oportunidades de innovación. A combinación de ambos os enfoques permitirá comprender non só que decisións toman as organizacións, senón tamén por que as toman.

Evidencia científica para orientar as políticas de innovación

Aínda que o experimento se desenvolverá en Estados Unidos, Chondrakis considera que os seus resultados terán unha aplicación directa en Europa. O investigador explica que elixiron o mercado estadounidense porque dispón dun maior número de empresas tecnolóxicas e ofrece mellores condicións para desenvolver un experimento destas características, pero subliña que as preguntas que formula o proxecto son comúns ás economías europeas.

O obxectivo último é achegar datos que permitan fundamentar un debate que ata agora se apoiou sobre todo en argumentos teóricos. “Queremos que exista unha discusión baseada na evidencia sobre se a divulgación obrigatoria das transaccións tecnolóxicas é boa ou mala para a economía e para a sociedade”, afirma, e iso podería chegar a ter impacto en novas medidas regulatorias.